Close

Polarisatie onder Nederlandse moslims

dinsdag 28 januari 2014

Naar aanleiding van de recente publicaties in nrc.next, NRC en Trouw over groeiende polarisatie tussen soennieten en sjiieten, wilden wij als IMORS daarop enkele aanvullingen doen. Wereldwijd is de polarisatie reeds een bekend fenomeen, met brandhaard Syrië als meest actuele en overduidelijke epicentrum van conflict tussen – grofweg gezegd – sjiieten aan de ene kant (president Assad, Iran en Hezbollah) en soennieten aan de andere kant (FSA, ISIS, Jabhat al-Nusra).

Over de sjiitische islam is veel minder bekend dan over soennitische islam. IMORS houdt zich sinds ruim een jaar op academisch niveau bezig met de sjiitische gemeenschappen in Nederland. De meeste sjiieten in Nederland hebben hun etnische roots in Irak of Afghanistan liggen: sjiieten in deze landen werden gedurende lange periodes vervolgd door hun soennitische geloofsgenoten, respectievelijk onder het gezag van Saddam Hoessein en de Taliban. In het Afghanistan van de Taliban gold een extreme vorm van politieke islam waar ook veel soennieten slachtoffer van geworden zijn, en Saddams niet religieuze maar meer socialistische Baath was met name bang voor de latente politieke macht van bepaalde sjiitische geestelijken. Het (openlijk) belijden van sjiitische islam was daardoor vaak strafbaar.

Het zou zinvol zijn generaliserende termen als ‘de sjiieten’ en ‘de soennieten’ te vermijden, omdat het vaak pas om kampen gaat als er politieke belangen in het spel zijn. Toch is de observatie van Jan Jaap de Ruiter van de Universiteit van Tilburg aangaande de polarisatie tussen sjiieten en soennieten in Nederland zeker niet onterecht. Ook wij ontvingen in het ruime jaar dat wij met de sjiitische gemeenschap in Nederland bezig zijn berichten over stigmatisering en in enkele gevallen ook van rechtstreekse bedreiging. Momenteel lijkt dit probleem, dat net als de islam zijn oorsprong in het Midden-Oosten vindt, zich steeds meer te verspreiden naar de rest van de wereld, waar niet alleen moskeeën maar ook sociale media een belangrijke rol bij spelen en waar we zo uitgebreider op ingaan.

Het aantal sjiieten in Nederland wordt in het NRC artikel tussen de 50.000 en 90.000 geschat, op een islamitische bevolking van ca. 800.000 mensen. Uit onze nieuwe inclusieve schatting uit 2013, waarbij de vermoede aantallen alevieten zijn meegenomen, blijkt dat het aantal sjiieten op zo’n 113.000 tot 157.000 neerkomt.1 De schatting die tussen 50.000 en 90.000 uitkomt geeft enkel de ‘twaalver sjia’ weer. Dat is een belangrijk nuance verschil om te noemen, omdat voor jihadisten de tak niet uitmaakt. De dorpen in Zuid-Turkije die bijvoorbeeld bedreigd worden door jihadistische groepen zijn ook alevitisch, en de religieuze minderheid waar de familie Assad toe behoort zijn weer Syrische alawieten. Allemaal takken van dezelfde boom, maar die wel geheel op zichzelf staande gemeenschappen vormen en eigen religieuze ideeën ontwikkelen. Met het oog hierop, spreken we van een veel groter deel van de Nederlandse bevolking die momenteel te maken heeft met polarisatie en de dreiging die daarvan uitgaat.

Sociale media

Iedereen kent ze wel: internet memes. Plaatjes waar al naar gelang grappige of juist provocerende teksten op geplaatst kunnen worden. Aan weerszijden houden jonge Nederlandse moslims zich bezig met het produceren van deze memes over geloofsgenoten met een andere theologische inslag. Een bekend voorbeeld dat kortgeleden de (sociale) media haalde, was de foto van een – verondersteld – Syrisch jongetje dat slaapt tussen de graven van zijn ouders.2

Het plaatje, dat in scene gezet was voor een fotografieproject, werd vanuit de soennitische kant op sociale media gedeeld met de boodschap dat de alawitische (bepaalde aftakking van het sjiisme) president Assad door de oorlog verantwoordelijk was voor de dood van de ouders van de jongen. Toen duidelijk werd dat het plaatje geënsceneerd was, werd het aan sjiitische kant gedeeld met de boodschap dat soennieten zó ver willen gaan in hun haatcampagne jegens sjiieten.

De foto had, voordat duidelijk werd dat deze geënsceneerd was, veel impact. Er zijn weinig dingen te bedenken die meelijwekkender zijn dan een jong kind dat zijn ouders door oorlog op veel te jonge leeftijd verliest. Het gebruik van dit soort beelden groeit. Aan weerszijden worden gesneuvelde strijders geëerd voor hun daden voor de goede islamitische zaak. Waar die ook voor moge staan.

De relatieve anonimiteit op sociale media zorgt ervoor dat negatieve boodschappen makkelijk hun weg vinden. Via YouTube, Twitter en Facebook is het voor iedereen mogelijk om zijn ideeën te verspreiden, of de bronnen daarvoor nu authentiek zijn of niet. Voor sjiieten gelden ayatollahs, of marja al-taqlid, doorgaans als betrouwbare bronnen voor hun vragen. Ook deze rol van islamgeleerde wordt echter te makkelijk gebruikt op internet door zelfverklaarde hooggeleerden, zonder dat er controle is op de achtergrond van de prediker. Najaf, wat in westerse termen wel gezien kan worden als het sjiitische Vaticaanstad, erkent deze problemen ruiterlijk. De traditionele ayatollahs verliezen terrein aan jonge, radicale predikers die zich via sociale media profileren.

Met gelijke munt terugbetalen

Het middel dat deze radicale predikers gebruiken komt oorspronkelijk uit het salafistische repertoire. In radicale soennitische kringen is het tot ongelovige verklaren van anderen (takfir) geen onbekend fenomeen. Dit blijkt ook uit de weergave in NRC van de hand van Andreas Kouwenhoven die de woorden citeert van Jan Jaap de Ruiter: enkele soennitische moskeeën openen hun preken met de boodschap dat sjiieten vijanden zijn. De voorbeelden die aangehaald worden, zoals het tijdelijke huwelijk (mut’a) en het verbergen van je islamitische theologische school (taqiyya), zijn voor de predikers in deze moskeeën reden genoeg om sjiieten tot niet-moslims te verklaren. Voor sjiieten die zichzelf absoluut wel als moslims zien, is dat zeer pijnlijk. ‘Moslim zijn’, zo blijkt uit ons onderzoek, is een van de belangrijkste pijlers onder de identiteit van de Nederlandse sjiieten.

Het aan sjiitische zijde oprukkende fenomeen van de radicale ‘YouTube-ayatollahs’, zoals Yasser al-Habib, kopieert in zekere zin het provocerende gedrag van de salafisten. In tirades vervloeken zij de historische figuren van de soennieten en de vrouw van de profeet Mohammed, omdat zij zich tegen Ali hebben gekeerd. Dit spreekt een deel van de jonge generatie (westerse) sjiieten erg aan, omdat zij het gevoel hebben dat er eindelijk iemand is die de radicale soennieten lik op stuk geeft. Zo verwoordde een van onze participanten het als: “Hij [Habib] heeft veel vragen voor mij opgelost […] omdat niemand anders die wahabis heeft kunnen weerleggen [sic].” Habib, die zelf alleen het niveau behaald heeft vergelijkbaar met bachelor, ontvangt ook steun uit hogere kringen. De geestelijke Shirazi familie steunt hem, zoals blijkt uit een op 15 februari 2013 geüploade preek van ayatollah Ahmed Shirazi waarin hij zegt: “[D]e sjietische wereld [heeft] dorst […] De sjiieten zijn moe geworden, ze zijn opzoek naar iemand die hun geloofsleer en ideeën recht kan zetten. Iemand die hun meningen verdedigt.”3 Op hun beurt bekrachtigen deze verwensingen weer de oorspronkelijke vooronderstellingen waarop de haat tegen sjia in eerste instantie is gebaseerd. Traditionele sjiitische centra zoals Najaf, achten zich machteloos hier iets aan te doen. De ideologische, taalkundige en geografische afstand is simpelweg te groot om de gelovigen te bewegen een mildere toon aan te slaan.

Het islamitische geloof kent in de basis geen geestelijke klasse zoals het christendom.4 Toch wordt veel waarde gehecht aan mensen met een jarenlange theologische scholing, die de gelovigen advies kunnen geven in de vorm van fatwa’s. Het feit dat aan beide kanten geleerden oproepen tot haat en vijandschap, kan – inderdaad – leiden tot uitingen van geweld.

  1. IMORS, Cijfers van de benadering van het totaal aantal sjiieten in de Lage Landen
  2. Pieter Ariese, “Hoe een ‘hartverscheurende foto uit Syrië’ toch niet is wat het lijkt,” Reformatorisch Dagblad, bezocht 17 januari 2014.
  3. Ahmed Shirazi, “Document van Ahmed Shirazi over de sjeik Yasser al-Habib,” YouTube, (15 februari 2013), bezocht 26 januari 2014.
  4. E. Gellner, Postmodernism, Reason and Religion, (1992), 8.

Gerelateerde berichten

alawieten, alevieten, islam, moslims, Nederland, polarisatie, sjiieten, soennieten, Syrië

%d bloggers liken dit: